Τα Φιλιατρά ως προς τον πληθυσμό είναι σήμερα η δεύτερη πόλη του Νομού Μεσσηνίας. Βρίσκονται
στους αντίποδες της Καλαμάτας, στο αγνάντιο της Μεσογείου, στην καρδιά του γόνιμου Τριφυλιακού κάμπου και απέχουν ίση απόσταση από την Κυπαρισσία και τους Γαργαλιάνους. Η εύφορη λωρίδα της γης που
περιβάλλει την πόλη εκτεινόμενη από τα ριζά του Αιγάλεω ως το Ιόνιο είναι κατάφυτη από ελαιώνες και δεντρικά, έχει ακόμη σταφιδάμπελα και αμπέλια με εκλεκτές ποικιλίες επιτραπέζιων και
οινοποιήσιμων σταφυλιών. Τις τελευταίες δεκαετίες, μετά την εκρίζωση των σταφιδάμπελων και την σχετική αναδιάρθρωση των καλλιεργειών, τα υπαίθρια και υπό κάλυψη κηπευτικά κατακλύζουν τις αγορές
της Ευρώπης και των μεγάλων αστικών κέντρων παρέχοντας στους καλλιεργητές πλούτο. Που δεν επενδύεται στα Φιλιατρά . Γίνεται εύκολο γιοφύρι για φυγές και εγκαταστάσεις στα μεγάλα αστικά κέντρα .
Έτσι αντί να αναπτύσσεται η πόλη, μάλλον φθίνει απομένοντας καθαρά αγροτική.
Τα Φιλιατρά απέχουν ογδόντα ένα χιλιόμετρα από την Καλαμάτα και μόνο εβδομήντα από τον Πύργο Ηλείας . Είναι η μοναδική
περίπτωση πόλης που βρίσκεται τόσο μακριά από την πρωτεύουσα του Νομού της. Τούτο έγινε, γιατί με ορατές αλχημείες και για να γίνει πρωτεύουσα η Καλαμάτα, καταργήθηκε ο άλλοτε Νομός Τριφυλίας και
παραχωρήθηκε στην Ηλεία η εντεύθεν τού Αλφειού Ολυμπία, δηλαδή η ομηρική Τριφυλία. Έτσι τα Φιλιατρά απομονωμένα από την ανατολική Μεσσηνία ανάπτυξαν αυτάρκειες
οικονομικές και εμπορικές, κράτησαν ένα ιδιόμορφο δικό τους πολιτισμό με επιδράσεις από τα Ιόνια νησιά ( Ζάκυνθος ) και από την αστείρευτη μήτρα της ορεινής Αρκαδίας που ανανέωνε δημογραφικά και
εμπλούτιζε τον παράλιο κάμπο. Δεν υπάρχουν εθιμικές και πολιτιστικές συγγένειες ανάμεσα στους Φιλιατρινούς και τους Μεσσήνιους τους πέρα από τα βουνά της Κυπαρισσίας. Υπάρχει μια διάχυτη δυσφορία
στον πληθυσμό που δε βλέπει έργα ανάπτυξης, που δεν έχει έναν αμαξιτό δρόμο που να δικαιώνει το χαρακτηρισμό του ως εθνικού. Η πολιτική εκπροσώπηση γίνεται από πρόσωπα της Καλαμάτας. Ακούγεται το
παράπονο ότι η Τριφυλία και κυρίως τα Φιλιατρά είναι αποικία.
Σε τούτη όμως τη στενή λωρίδα της γης, τον περασμένο αιώνα, άκμασε μεγάλος πολιτισμός της σταφίδας. Έδωσε πλούσιο εισόδημα
και δημιούργησε μιαν ευημερούσα αστική τάξη συνδεδεμένη με την Ευρώπη και τα μεγάλα εμπορικά και πολιτιστικά κέντρα της. Έτσι εδώ έγιναν έργα σπουδαία . Διαμορφώθηκαν και διακοσμήθηκαν πολλές
πλατείες, έγιναν έργα εσωτερικής οδοποιίας, υδραγωγείο, δεξαμενή, μαρμάρινες κρήνες, δημόσια πάρκα . Λειτούργησαν πολιτιστικοί και εξωραϊστικοί σύλλογοι. Οικοδομήθηκαν ωραίοι ναοί και εξωκλήσια .
Στήθηκαν αναβρυτήρια και σιντριβάνια κατασκευασμένα στην Βενετία και Φλωρεντία . Η αποχέτευση των όμβριων απάλλαξε από την λάσπη την επίπεδη πόλη που απέχει ένα χιλιόμετρο από την θάλασσα και
βρίσκεται σε υψόμετρο εβδομήντα μέτρων.
Την εποχή της σταφίδας υπήρχαν στα Φιλιατρά των δώδεκα χιλιάδων κατοίκων εφτά σεπαρέ με Ευρωπαίες αρτίστες. Υπήρχαν σχολεία
μουσικής και χορού. Κάθε σπίτι αστού είχε και το πιάνο του, το βιολί, την κιθάρα ή το μαντολίνο. Χαρακτηριστικό είναι ότι ο αρχιμουσικός των ανακτόρων Μέγκελ μετά την απομάκρυνσή του από τα ανάκτορα
ήρθε και δίδαξε στα Φιλιατρά μουσική. Υπήρχαν σχολεία αρρένων, παρθεναγωγεία, Ελληνικά, Σχολαρχείο, Γυμνάσιο. Λειτούργησε και σχολείο ιδιωτικό.
Ο μεγάλος σεισμός του 1886 ισοπέδωσε την πόλη που θρήνησε εκατοντάδες νεκρούς. Όμως με την οικονομική ευρωστία της
ανοικοδομήθηκε αμέσως και χωρίς δυσκολίες έχοντας μια αξιοζήλευτη ρυμοτομία και πολλές οικίες σε ρυθμό νεοκλασικό. Χαρακτηριστικό είναι το επεισόδιο με τους βασιλείς που επισκέφθηκαν την
σεισμόπληκτη πόλη ΄΄προς παρηγορίαν΄΄. Και ντύθηκαν πολύ απλά για να μην προκαλέσουν με τα στολίδια τους και τα χλιδήματα . Ωστόσο έκπληκτοι είδαν να τους υποδέχονται κυρίες ντυμένες με το βελούδο
και το μετάξι, στολισμένες με βαρύτιμες πέτρες. Τους είχαν στρώσει το δρόμο από το λιμάνι της Αγίας Κυριακής ως τα Φιλιατρά, μιαν απόσταση τεσσάρων χιλιομέτρων περίπου, όλο χαλί και βελούδο.
Κατάπιαν τη γλώσσα τους. Έφυγαν πτοημένοι. Και είπαν: ΄΄Ποία χρεία έχουν οι ζάπλουτοι ετούτοι΄΄.
Ωστόσο την ίδια εποχή στο περιθώριο ζούσε ένα μέγα πλήθος από εργάτες που ζούσαν με το πικρό ψωμί του μεροκάματου σε καλύβια
από πλεγμένα ρείκια αλειμμένα στη λάσπη. Λιπαρός ο τόπος και γεννούσα η γη από τα αρχαία χρόνια. Υπάρχουν διάσπαρτοι οικισμοί από την προϊστορική εποχή. Απέμειναν λείψανα και σημάδια στο Στόμιο (Αύλακας),
στις Γουρουνοσπηλιές και στον Άγιο Χριστόφορο. 'Όταν άκμαζαν οι Νηλείδες, η περιοχή ήταν γεμάτη με μικρούς αγροτικούς και κτηνοτροφικούς οικισμούς. Βρίσκονται ίχνη οικήσεων και θραύσματα αγγείων
της εποχής στο Στόμιο, στην Μώραινα, στο Λαγκάδι.
Τα Φιλιατρά διεκδικούν τη συνέχεια του αρχαίου μεγάλου πολίσματος που είχε το όνομα Έρανα. Γι' αυτό επί Καποδίστρια τα
Φιλιατρά ήταν η πρωτεύουσα του Δήμου Εράνης. Ο Στράβωνας τοποθετεί τα Έρανα μεταξύ του Κοριφασίου και της Κυπαρισσίας. Τούτη η θέση είναι κάπου κοντά στο σημερινό επίνειο των Φιλιατρών, την Αγία
Κυριακή. Εκεί έγιναν ανασκαφές και ανευρέθησαν λείψανα από την ελληνιστική και ρωμαϊκή περίοδο. Βρέθηκαν αγγεία και θραύσματα αγγείων και πλήθος νομισμάτων της εποχής. Ωστόσο τίποτα δεν απέδειξε
ότι πρόκειται για τα αρχαία Έρανα.
Για εραναίους παρεπιδημούντες στις αρχαίες Αμύκλες γίνεται μνεία σε τιμητική επιγραφή που βρέθηκε στο ιερό του Αμυκλαίου
Απόλλωνα. Μια μεσόγειος πόλη που ανιχνεύεται η ύπαρξή της κοντά στο χωριό Χριστιανούπολη, οκτώ χιλιόμετρα ανατολικά των Φιλιατρών (Τομπόλη), ίσως δεν είναι τα αρχαία Έρανα αλλά η Αλίαρτος. (Valmin)
Ένας τύμβος με κιβωτιόσχημους τάφους στα ερείσματά του (Καστράκι) δεν έχει ανασκαφεί. Από την ελληνιστική ρωμαϊκή περίοδο υπάρχουν ίχνη οικισμών στις περιοχές των Φιλιατρών Αρμακάδια και Αγία
Πεθαμένη.
Ο χριστιανισμός εμφανίστηκε πολύ ενωρίς στην περιοχή Φιλιατρών. Στην Αγία Κυριακή, όπου η υποψία για την θέση της αρχαίας
πόλης Έρανα, ανασκάφηκε η περιοχή και ανευρέθησαν τα θεμέλια παλαιοχριστιανικής βασιλικής σε μέγεθος που προϋποθέτει πυκνή οίκηση και την ύπαρξη πόλης. Ωστόσο και στον Άγιο Χριστόφορο κατά τα
υπάρχοντα στοιχεία λειτούργησε μοναστήρι. Περικαλλέστατος είναι ο ιερός Ναός Μεταμόρφωσης του Σωτήρος που αναστηλώθηκε και κοσμεί
το σημερινό χωριό της περιοχής Φιλιατρών Χριστιανούπολη. Είναι Βυζαντινού ρυθμού και η λαϊκή παράδοση τον παραλληλίζει σε μεγαλοπρέπεια με την Αγία Σοφία: "Αγιά Σωτήρα στο Μοριά κι Αγιά Σοφιά
στην Πόλη", τραγούδησε η λαϊκή μούσα. Η Βυζαντινή περίοδος άφησε στην περιοχή και άλλα ίχνη. Σε απόσταση ενός χιλιομέτρου στα νότια της πόλης υπάρχει ο αρχαιότερος σταυρεπίστεγος ναός των
Βαλκανίων (1110 - 1120). Ακόμη ως τότε δεν υπάρχουν τεκμήρια για την ύπαρξη της πόλεως των Φιλιατρών. Ωστόσο, ο σταυρεπίστεγος ναός της Αναλήψεως, εύρυθμος και ιστορημένος, προϋποθέτει την ύπαρξη
γειτονικής πόλεως. Άρα από τότε υπήρχαν τα Φιλιατρά.
Ακολουθεί η περίοδος της φραγκοκρατίας. Δημιουργείται το πριγκιπάτο του Μορέως και η βαρονία της Αρκαδιάς (Κυπαρισσίας). Από
την εποχή εκείνη έχουμε την πρώτη γραπτή μαρτυρία για την ύπαρξη και το όνομα της πόλεως των Φιλιατρών. Σε χάραγμα μιας φράγκικης βρύσης που βρέθηκε στην περιοχή Βαγγελίστρα των Φιλιατρών
διαβάζουμε: Την έφτιαξε ο Εράρδος Ντ' Ανού αυθέντης της Αρκαδιάς για να πίνουν νερό τα χωριά: Φιλιατρά, Έρμακας (Αρμακάδια), Μώραινα, Λέκυτα, Χρυσόβιτσα και Βάλτα. Η φράγκικη παρουσία στα Φιλιατρά
έχει αφήσει τοπωνύμια και ναούς: Κουρτάκι (μικρή ηγεμονική αυλή) Ζαχαριάνικα (από το όνομα του τελευταίου βαρόνου της Αρκαδιάς και τελευταίου πρίγκιπα της Αχαΐας). Αγία Μαρίνα (SANTA MARINA) αγιογραφημένη
εκκλησία στην δυτική παρυφή των Φιλιατρών και Αϊ Ντίνης (SAINT DENIS), Άγιος Διονύσιος στην Μώραινα. Στην Μώραινα και στη θέση Καστράκι υπάρχουν τα ερείπια ανακτόρου που το κατοικούσε η HELENA DE BRUYERES ή
επονομαζόμενη "Κυρά της Μώραινας". Αυτή έκανε γυναίκα του ο βαρόνος της Αρκαδιάς Εράδος. Από την εποχή των δεσποτών απόμεινε στο ωραιότερο θέρετρο των Φιλιατρών, τον Αγρίλη, ο ναός της Παναγίας
της Αγριλιώτισσας σε Βυζαντινό ρυθμό, πλάι στο κύμα. Προσκύνημα σήμερα, φροντίζεται ο ναός από επιτροπή που διαμορφώνει φιλόκαλα το γύρω χώρο. Στην ίδια τοποθεσία υπήρξε το παλαιό φιλιατρινό χωριό
Χαλαζόνι που καταστράφηκε από πειρατές και χτίστηκε πάλι μακριά από το Ιόνιο, σε αθέατο από το πέλαγος τόπο.
Ύστερα ήρθαν οι Τούρκοι. Όμως τον εύφορο τόπο διεκδίκησαν και οι Ενετοί που πολέμησαν σκληρά τον αλλόθρησκο τούρκο. Σε
ενθύμημα με χρονολογία 1652 αναφέρονται τα ονόματα των φιλιατρινών που υπηρέτησαν ως στρατιώτες των Ενετών και πολέμησαν εναντίον των Τούρκων. Ήρθε η ενετοκρατία. Το 1689 απογράφτηκαν οι κάτοικοι των
Φιλιατρών και βρέθηκαν ψυχές 572. Ξανάγινε απογραφή το 1700 και πάλι από Ενετούς τα Φιλιατρά είχαν - μεγαλοχώρι πια - 795 κατοίκους. Ευημερούσαν εξάγοντας στις αγορές της Ευρώπης σταφίδα και λάδι. Το 1713
επανιστορείται ο ναός του Αγίου Γεωργίου της συνοικίας των Μπουριάνων από το διάσημο αγιογράφο Μιχαήλ Παιδιώτη. Δυστυχώς το 1715 επανέρχεται η τουρκιά. Σκληροί κατακτητές. Με τη χρονολογία αυτή
χαραγμένη στη βρύση της Βαγγελίστρας υπάρχουν τα λόγια: "Οι Τούρκοι γκρέμισαν τον Έρμακα (οικισμός πλησίον των Φιλιατρών), τη Μονή και τα ανάκτορα Πασσαβά. Θεοτόκε σώσε μας".
Στη δεύτερη εκείνη τουρκοκρατία συνέβη στα Φιλιατρά και ο θλιβερός απαγχονισμός του Παναγή Λελώνη, θαρραλέου τέκνου του
παλιού τουρκοφάγου αγωνιστή Λελώνη που σκοτώθηκε από τον Σουλεϊμάν πασά πολεμώντας τους τούρκους στο πλευρό του Ενετού Μάρκο Ντάρα (Παπαχριστόπουλος. Περ. "Φιλιατρά" τευχ. 1, Δεκ. 1956). Τον
απαγχόνισαν γιατί τόλμησε να ξεπεράσει τους τούρκους καβαλαραίους που έλαβαν μέρος στους ιππικούς αγώνες ανήμερα του Αϊ Γιώργη έχοντας φέρει άλογα από την Ανατολία. Το κρεμασμένο σώμα του
παλικαριού το πήρε η έφιππη αρραβωνιαστικιά του Κρινιώ Παπαδιάνου και καταδιωκόμενη από τους Τούρκους έπεσε σε λίμνη γειτονική και πνίγηκε. Έχει μείνει έξω από το εκκλησίδιο του Αϊ Γιώργη η
ιστορική Βαλανιδιά όπου είχε στηθεί η αγχόνη. (Το θρύλο αυτό παρουσίασε κινηματογραφημένο η κ. Ευγενία Περιορή στην παλιά ΥΕΝΕΔ). Τούτο έγινε μετά το σεισμό της σικελικής Μεσσήνης το 1785 που
παλιρροϊκό κύμα κάλυψε όλη την παραϊόνια περιοχή και σχημάτισε λίμνη.
Το 1770, λίγα χρόνια πριν από το θάνατο του Λελώνη, μια άλλη Φιλιατρινιά μικρομάνα κυνηγημένη από τους αρβανιτάδες βαραθρώθηκε
στο λόφο του Προφήτη Ηλία. Εκεί έχουν στήσει μεγάλο σταυρό οι επίγονοι τιμώντας το πρώτο Ζάλογγο και την ηρωίδα μητέρα Λενιώ Βλαστού, τη Σκορδακοπούλα.
Το 1790 επισκέφθηκε τα Φιλιατρά ο Γάλλος Καστελάν και ζωγράφισε το ναό και τα γύρω οικήματα μιλώντας για το φιλόξενο και την
αρχοντιά των φιλιατρινών προυχόντων.
Το, 1821 ξεσηκώθηκαν οι φιλιατρινοί και καταδίωξαν ή πολιόρκησαν τους εχθρούς που είχαν κλειστεί στο Ναβαρίνο. Εδώ σημειώθηκε
και η πρώτη εμφύλια σύγκρουση ανάμεσα στους φιλιατρινούς του Παπαναστάση και Παναγιώταρου και τους Ντρέδες. Στην διάρκεια του αγώνα οι φιλιατρινοί είχαν τους πιο πολλούς σκοτωμένους στην Τριφυλία.
Όταν ήρθε η λευτεριά τα Φιλιατρά ευημέρησαν. Έγιναν η μεγαλύτερη πόλη της Τριφυλίας. Το 1879 αριθμούν 5.632 κατοίκους. Το 1941
αριθμούσαν 11.057 και το 1951 που τελειώνει πια ο πολιτισμός της σταφίδας αριθμούσαν 9.151 κατοίκους.
Στην εποχή της γερμανικής και ιταλικής κατοχής τα Φιλιατρά απειλήθηκαν με αφανισμό, όταν χτυπήθηκε η φάλαγγα των Γερμανών
στην Χώρα Τριφυλίας από τους αντιστασιακούς μας. Με όραμα που παρουσιάστηκε στο Γερμανό διοικητή σώθηκε η πόλη. Και το όραμα εκείνο δεν ήταν παρά ο προστάτης πολιούχος Άγιος Χαραλάμπης. Για τούτο το
θαύμα και για άλλα που έχουν γίνει με τις μεσιτείες του προστάτη Άγιου η πόλη, η Τριφυλία και η Πελοπόννησος όλη, προσέρχονται και προσκυνούν τη σεπτή εικόνα στο ναό της Παναγιάς της Γουβιώτισσας.
Τους χειμώνες η πόλη έχει έναν καθαρά αγροτικό χαρακτήρα. Τα καλοκαίρια διπλασιάζει τον πληθυσμό της, γιατί όλοι οι
ξενιτεμένοι φιλιατρινοί έχουν χτίσει ωραιότατες εξοχικές κατοικίες σε θέρετρα όπως ο Αγρίλης, το Λιμενάρι, η Αγία Κυριακή και ο Λαγγούβαρδος. Το Ιόνιο που δροσίζει τις παραλίες είναι μια θάλασσα
αμόλυντη ακόμη. Τα νερά του είναι ιάματα. Πολλοί επαγγελματίες και ερασιτέχνες ψαράδες τρυγούν από το Ιόνιο νοστιμιές. Οι πολιτιστικοί σύλλογοι διοργανώνουν εκδηλώσεις τα καλοκαίρια. Είναι
πολιτιστικοί Αύγουστοι. Τα Φιλιατρά έχουν χαρακτηριστεί ως η πολιτιστική πρωτεύουσα της Τριφυλίας. Έχουν τρία Πνευματικά Κέντρα, Χριστιανική Λέσχη, ποδοσφαιρικές ομάδες, τρία δημοτικά, γυμνάσιο
και λύκειο. Λειτουργεί και ΙΕΚ ως παράρτημα του ΙΕΚ Καλαμάτας.
Γραφικά είναι τα χωριά των Φιλιατρών: η Χριστιανούπολη με το βυζαντινό ναό της
Μεταμορφώσεως, πάνδροσο χωριό στα ριζά του Αιγάλεω, η Πλάτη με τα πολλά νερά, το ιστορικό Χαλαζόνι με τα ωραία κέντρα αναψυχής και το Εξοχικό, το πιο καθαρό χωριό του Νομού μας, και πάνω στο βουνό το
χωριό Μάλη όπου ακόμα περιφέρεται ο Θεός Πάνας και οι Δρυάδες Νύμφες κοιτούν το φεγγάρι με ξεπλεγμένα μαλλιά.
back to main
